Wednesday, 3 July 2019

भारती (शंकर) शेठ

काहीवर्षांपूर्वी विनयचा मला फोन आला होता आणि त्याने शाळेचा गुप WhatsApp वर काढल्याचे सांगितले आणि त्यात माझी वर्णी लावल्याचे देखील सांगितले. त्याआधी मी तसा इतर WhatsApp गृपवर होतोच पण आता शाळेचा गृप म्हटल्यावर मनात थोडी जिज्ञासा निर्माण झाली. त्यावेळी विनय आणि भारती हे दोघे गृपचे Admin होते. भारती त्यावेळी तरी डोळ्यांसमोर येत नव्हती. संजीवला मी फोन केला तेंव्हा त्याने मला खूप समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला पण फारशी काही ओळख पटली  नव्हती. पुढे विनयने गिरगाव चौपाटीवर भेटण्याचा घाट घातला आणि तिथे खऱ्या अर्थाने भारतीची ओळख झाली आणि तद्नुषंगाने "शंकरशेठ" नावाची महती!! नावामुळे सुरवातीला तरी मी भारतीशी थोडे अंतर राखूनच बोलत होतो. मळवलीच्या पहिल्या पिकनिकने मात्र हे बंध खऱ्याअर्थी तुटले. अर्थात पिकनिक निमित्ताने तेंव्हा विनयच्या घरी संध्या, मी आणि भारती यांच्या गाठीभेटी झाल्या पण घरात भेट होणे आणि बाहेर भेटणे, यात नेहमीच फरक असतो आणि तसा तो होता देखील. 
मळवलीच्या बसमध्येच भारतीने आपले "रंग" दाखवायला सुरवात केली. अगदी सहजपणे ती गृपमध्ये सामावुन गेली. कुठेही कसलाही नखरा नाही, आढेवेढे नाहीत. किंबहुना जमल्यास एकमेकांना शाब्दिक चिमटे काढण्यात पुढाकार. 
हे बघितल्यावर अस्मादिक खुश. पुढे उत्तरोत्तर ओळख चांगलीच वाढत गेली दोन, तीन वेळा तिच्या घरी देखील जाणे झाले, एका भेटीत तिच्या नवऱ्याशी गप्पा मारून झाल्या. पुढे पुढे तर, आमच्या गाठीभेटी बाहेर व्हायच्या तेंव्हा, विशेषतः बारक्या, सतीश करंदीकर आणि मी, जवळपास हक्काने तिच्या गाडीत प्रवेश मिळवायला लागलो. आजचा आपला जो गृप आहे, तो जमवण्यात नि:संशयरीत्या भारतीचा सिंहाचा वाटा आहे. आजही तिला तोच मान आहे किंबहुना काही मुली तर "भारती येत आहे ना, मग मी येणार!!" असे बोलून भेटायला (मुलांवर हा अविश्वास म्हणायचं का?😀😀) येतात. यात महत्वाचा मुद्दा असा, भारतीने इतरांचा मिळवलेला विश्वास!! मी तर तिला कितीतरी वेळा उगाचच फोन करीत असतो, काहीही कारण नसते पण फोनवर आमच्या खूप गप्पा होतात. आता गृप म्हटल्यावर रुसवे-फुगवे होणारच, त्यातून आपला मराठी लोकांचा गृप!! आत्तापर्यंत असे बरेच प्रसंग आठवतात, त्यावेळी गृपमाधील काही सभासद, नको तितके ताणत बसतात,  स्वतःचा अहंकार गोंजारत बसतात पण त्यामुळे इतरांची मज्जी खपा होत असते आणि अशा वेळी भारतीने पुढाकार घेऊन, पुन्हा सगळे सोपस्कार ठीकठाक केले आहेत आणि  मी या सगळ्यांचा साक्षीदार आहे. अशावेळी तिची "समजूतदार" वृत्ती लक्षणीय असते. कितीही मानापमानाचे प्रसंग आले तरी गृप तोडायचा नाही, हा तिचा खाक्या असतो (असे असून देखील तिने आणि इतर मुलींनी त्यांचा असा "खास" गृप तयार केला आहे!! पण त्या मागील कारणे वेगळी आहेत). 
चाळीस, पन्नास लोकांचा गृप एकत्र सांभाळणे तसे कठीणच असते आणि आपल्याकडे तर सगळेच "बुद्धीप्रामाण्यवादी"!! प्रत्येकाला असेच वाटते, "मी म्हणतो तो अखेरचा शब्द!!" अशा चंबूगबाळ्यांना तिने एकत्र ठेवले आहे. गृपचा कुठलाही कार्यक्रम ठरवायचा झाल्यास, पहिली "हाकाटी" घातली जाते, ती भारतीच्याच नावाने!! कधीकधी अकारण आढेवेढे घेते पण अखेर निदान मुलींमध्ये तरी तिचा शब्द अखेरचा मानला जातो. त्यातून, तिचे संबंध अनेक ठिकाणी जोडलेले  असल्याने, कार्यक्रम करणे, त्याची जुळणी मांडणे आणि शेवटपर्यंत तडीस नेणे, यात भारती अग्रगण्य. 
तशी भारती फार बोलत नाही, विषय गंभीर व्हायला लागला की लगेच मिस्कील प्रतिक्रिया देऊन वातावरण हलके-फुलके ठेवते. माझ्यावर प्रतिक्रिया देणे, (माझ्या लेखांवर देत नाही, ते सोडून देतो कारण तो या गृपचा "स्वभाव" आहे!!) हा तिच्या नितळ आनंदाचा भाग. "अनिल अति गंभीर वृत्तीचा आहे", हे तिचे आवडते आणि ठाम मत मग मी कितीही मस्करी केली तरी!! अर्थात मला आता त्याची सवय झाली आहे म्हणा. भारती अत्यंत सधन आहे पण त्याचे "सावट" कधीही मैत्री नात्यावर पडत नाही, हा तिचा मोठेपणा. उच्च समाजात वावरून देखील आजही जमिनीवर पाय ठेऊन असते, याचेच बहुदा मला आणि इतरांना आश्चर्य वाटत असते आणि हीच भारतीची खरी ओळख आहे. 

Monday, 1 July 2019

मोगरा फुलला

आपल्याकडील संत साहित्य सामान्य जनांपर्यंत पोहोचविण्यात ललित संगीताचा मोठा हातभार लागला आहे आणि या विधानावर फारसे आक्षेप घेतले जाऊ नयेत. सामान्य रसिक हा नेहमीच सुरांकडे आकृष्ट होतो, ललित संगीतातील "शब्द" घटकांबद्दल वाजवी जाणीव फार थोडे रसिक घेत असतात परंतु सर्वसाधारणपणे सामान्य रसिक हे सुरांच्या माध्यमातूनच शब्दांकडे वळतात. हे जर मान्य केले तर ललित संगीताच्या फलश्रुतीची व्याप्ती अधिक विस्तारलेली दिसून येईल. अर्थात यामागे संगीतकारांची विचक्षण दृष्टी, व्यासंग हे ध्यानात येते. संगीतकार हृदयनाथ मंगेशकर, श्रीनिवास खळे यांच्यासारखे प्रतिभावंत आणि त्यांनी घेतलेले परिश्रम, यामुळे संत साहित्य लोकप्रिय झाले. "मोगरा फुलला" ही संत ज्ञानेश्वरांची रचना, काव्य म्हणून किती जणांनी वाचले असते? हा जर प्रश्न विचारला तर नकारार्थी उत्तरे बव्हंशी येण्याची शक्यता अधिक. इथेच संगीतकार मदतीला येतात. आजची आपली रचना, काव्य म्हणून बघायला गेल्यास, सहजपणे आकळण्यासारखी नाही. ज्ञानेश्वरांबाबतच नव्हे तर एकूणच सगळ्याच संतकवींकडे आपला बघण्याची नजर काहीशी भावविवश आहे. मुळात हे सगळे संत, कवी आहेत पण हीच बाब ध्यानात न ठेवता, त्यांच्याभोवती गूढतेचे वातावरण तयार केले, काही चमत्कार चिकटवले गेले आणि नको त्या बाबतीत अति उदो उदो केला जातो. या सगळ्या "कौतुक" सोहळ्यात, त्यांची मूळ ओळख बाजूला राहाते किंवा विसरली जाते. आता या काव्यात ज्ञानेश्वरांनी "मोगरा" आणि "त्याची वेल" या प्रतीकांतून "प्रतिभा" आणि तिचा प्रवास रेखाटला आहे. मुळात मोगरा हे फूल म्हणून अतिशय देखणे, सुवासिक आहे आणि अशा फुलाचे प्रतिभा दर्शविण्यासाठी केलेले उपयोजन, हाच महत्वाचा भाग आहे. "मनाचिये गुंती गुंफियेला शेला" ही प्रतिमाच किती सुरेख आहे. मन आणि मनोव्यापार हे कधीही न सुटणारे कोडे आहे म्हणूनच "गुंती" हा शब्द आपल्याला गुंगवून टाकतो आणि या गुंतवळ्यातून तयार झालेला "शेला" हा अखेर विठ्ठलाकडेच जाणार. किंबहुना काव्याच्या सुरवातीच्या ओळीच अप्रतिम आहेत. अंगणात मोगरा फुललेला आहे पण त्याचे आपल्याला झालेले दर्शन हे पहाटे फुले वेचताना "अचानक" झाले. कळीतून फुल निर्माण होणे, हा निसर्गक्रम आहे पण तो ज्याप्रकारे काव्यात्मक नजरेतून मांडला, हे खास वैशिष्ट्य म्हणावे लागेल. संगीतकार म्हणून हृदयनाथ मंगेशकरांनी कवितेची जातकुळी ओळखूनच "गोरख कल्याण" सारख्या मनोरम आणि काहीशा अनवट रागाची निवड केली. आणखी वैशिष्ट्य म्हणजे गाण्याच्या वाद्यमेळातील पंडित हरिप्रसाद चौरासिया यांची वाजलेली बासरी. "सा", "रे" आणि "म" हे स्वर घेताना हलकाच "कोमल निषाद" (अवरोही सप्तकात) स्वर घेण्याची पद्धत निव्वळ अवर्णनीय अशीच म्हणायला लागेल. रचनेत स्वरवाद्य म्हणून केवळ बासरीचा वापर तर तालवाद्य म्हणून तबला साथीला आहे. अर्थात यामुळेच गाणे ऐकताना कवितेचा स्वतःचा आनंद घेता येतो. हृदयनाथ मंगेशकर, संगीतकार म्हणून बरेचवेळा चालीसाठी शास्त्रोक्त चीजेचा यथायोग्य वापर करतात आणि इथेही हाच प्रकार घडलेला आहे. अर्थात इथे एक मुद्दा उपस्थित होऊ शकतो. शास्त्रीय चीजेचा आहे तसाच वापर करणे, यात सर्जनशीलता कुठे येते? अर्थात याचे उत्तर तसे सोपे नाही कारण इतरत्र देखील असाच वापर केलेला आढळतो आणि या निमित्ताने रागदारी संगीत सामान्य जनांच्या ओळखीचे होऊ शकते. या संगीतकारावर एक आक्षेप नेहमी घेतला जातो आणि या गाण्याच्या संदर्भात देखील तो आक्षेप तितकाच लागू होतो. गाण्याच्या चाली फार अवघड असतात. "इवलेसे रोप लावियले द्वारी" ही ओळ सुरवातीला सरळ जाते पण "द्वारी" शब्द घेताना जी हलकी अशी हरकत आहे, ती फार अवघड आहे. किंवा "मोगरा फुलला" गाताना "फुलला" शब्दातील "ला" या अक्षरावरील अशीच कठीण हरकत आहे. आता अशा "गायकी" अंगाची चाल गायला मिळाल्यावर अर्थातच लताबाईंची "गायकी" तितकीच खुलते. कवितेतील सात्विक भाव आणि ऋजुता तसेच स्वररचनेतून मांडलेला एक ठाम विचार, लताबाईंनी तितक्याच आर्ततेने आपल्या गळ्यातून व्यक्त केला आहे. कवितेतील आशय तितक्याच भावार्थाने व्यक्त करणे, हे ललित संगीताचे महत्वाचे वैशिष्ट्य. मुळात लताबाईंचा निर्मळ, टोकदार आवाज ओवी, भजन इत्यादी काव्य गायनात अधिक खुलतो आणि इथे तर साथीला वाद्यमेळ असा फारसा नाही त्यामुळे "गायन" या घटकाला अपरिमित महत्व मिळाले आहे. बासरीच्या सुरांतून सुरु झालेली रचना, त्याच मंद स्वरांतून "मोगरा फुलला" हा अनिर्वचनीय अनुभव आहे. खरतर ही स्वररचना तशी हृदयनाथ मंगेशकरांच्या पठडीतील वाटत नाही म्हणजे गाण्यात फार चढं/उतार नाहीत आणि ज्या हरकती आहेत, त्या फार छोट्या आहेत, जेणेकरून काव्यातील आशय वृद्धिंन्गत व्हावा. अर्थात अशा छोट्या हरकती घेणे, हे देखील फार अवघड असते. अर्थात याच सगळ्या वैशिष्टयांमुळे गाणे आजही रसिकांच्या मनात ठाण मांडून बसले आहे. मोगरा फुलला, मोगरा फुलला फुलें वेचिता बहरू कळियांसी आला इवलेंसे रोप लावियलें द्वारी त्याचा वेलू गेला गगनावरी मनाचिये गुंती गुंफियेला शेला बाप रखुमादेवीवरी विठ्ठले अर्पिल https://www.youtube.com/watch?v=4thXvviBQnkा

Monday, 24 June 2019

मल्मली तारुण्य माझे


12:12 PM (0 minutes ago)

माडीवर सारंगीचे सूर जुळत, तबलजी तबल्यावर हात साफ करायच्या प्रयत्नात आहे, खोलीतील दिवे हळूहळू मंद होत आहेत, आलेले रसिक मनगटावरील गजऱ्याचा सुगंध घेत आणि तोंडातील तांबुल सेवनाचा आनंद घेत आहेत. बाजूलाच पडलेला हुक्का आपल्याजवळ ओढून, एखादा रसिक, त्यातील सुगंधी तंबाकूचा स्वाद घेण्यात मश्गुल झाला आहे. तसे बघितले तर संध्याकाळ कधीचीच उलटलेली आहे परंतु नेहमीच्या मैफिलीतील मानिंद अजून आले नसल्याने, इतर रसिकांत किंचित चुळबुळ सुरु झाली आहे. खोलीत पसरलेल्या अलिशान लालजर्द गालिच्यावर, एका बाजूला अत्तरदाणी, दुसऱ्या बाजूला पिंकदाणी आणि तिसऱ्या टोकाला लवंगी,वेलची सहीत मांडलेला त्रिगुणी विड्याचा सरंजाम जारी होता. आजची शनिवार रात्र म्हणजे कधीही न संपणारी किंवा कधीतरी उत्तर रात्रीच्या पलीकडे संपणारी मैफिल!! काहीवेळाने प्रमुख गायिका मुख्य दिवाणखान्यात प्रवेश करते आणि तो दिवाणखाना अचानक "जिवंत" होतो. 
कवी मर्ढेकरांच्या भाषेत मांडायचे झाल्यास, 
"लक्ष्य कुठे अन कुठे पिपासा,
सुंदरतेचा कसा इशारा;
      डोळ्यांमधल्या डाळिंबाचा 
      सांग धरावा कैसा पारा!!
आजच्या आपल्या गाण्याबाबत ही पार्श्वभूमी नेमकी आणि अचूक आहे. मराठी ललित संगीतात "बैठकीची लावणी" येते, बोर्डावरची लावणी तर नको तितकी आली आहे परंतु "लखनवी मिजाज" असलेल्या रचना अभावानेच आढळतात. आता लखनवी मिजाज म्हटल्यावर ठुमरी आणि गझलची  आठवण येणे क्रमप्राप्तच आहे. "मल्मली तारुण्य माझे" ही शब्दरचना नीटसपणे वाचली तर "गझल" वृत्त समजून घेता येते परंतु गझलेची सगळी वैशिष्ट्ये आली  आहेत,असे म्हणवत नाही. कवी सुरेश भटांनी मराठी कवितेत "गझल" खऱ्याअर्थाने रुजवली, असे म्हणता येईल. खरंतर चित्रपटासारख्या प्रसंगोत्पात आविष्कारात "संपूर्ण" गझल वृत्त राबवणे, फार कठीण असते. असे असून देखील अतिशय चांगल्या अर्थाने, प्रस्तुत कविता ही अप्रतिम "भोगवादी" कविता आहे, असे नक्कीच म्हणता येईल. "माझ्यात तू अन मी तुझ्यामाजी भिनावे" किंवा "मी तुला जागे करावे! तू मला बिलगून जावे" या ओळी माझ्या वरील विधानाला पूरक ठराव्यात. वास्तविक मराठी संस्कृतीत अशी रचना विरळाच आढळते आणि त्यात सुरेश भटांचा फार मोठा सहभाग आहे. इथे मला पु.शि.रेग्यांच्या कवितांची बरीच आठवण आली. 
ज्या ढंगाने काव्य लिहिले गेले आहे, त्याच अंगाने संगीतकार सी.रामचंद्र यांनी चाल बांधली आहे. कवितेतील "नखरा" तंतोतंतपणे सुरांतून व्यक्त केला आहे आणि गाण्याची खुमारी वाढवली आहे. विशेषतः "मल्मली" मधील मादक हळुवारपणा ज्याप्रकारे व्यक्त झाला आहे, त्याचे श्रेय संगीतकार म्हणून सी.रामचंद्र आणि गायिका म्हणून आशाबाई भोसल्यांना द्यावे लागेल. या शब्दोच्चारातच पुढील रचनेची रंगत दडलेली आहे. पहिल्या अंतऱ्यातील "लागुनी थंडी गुलाबी शिरशिरी यावी अशी की"  या ओळीतील "गुलाबी शिरशिरी" ऐकणे हा अनिर्वचनीय अनुभव आहे. कुठेही भावनाविवश न होता, आशयाची वृद्धी कशी करावी, याचा सुरेख मानदंड आहे. संगीतकार सी. रामचंद्र यांनी मराठीत, हिंदी चित्रपटाच्या मानाने फारच कमी संगीत रचना केल्या अर्थात हा रसिकांचा तोटा झाला. परंतु जे काही चित्रपट केले त्यातील गाणी निश्चितच संस्मरणीय अशीच आहेत. 
गाण्याची लय द्रुत आहे, उडती "छक्कड" आहे. रूपक ताल अतिशय सुरेख वापरला आहे. मुखडा संपताना तसेच अंतरा संपताना लय अति द्रुत होते पण तरीही गाण्याची स्वररचनाच अशी केली आहे की रसिकांचे लक्ष केवळ तालाच्या मात्रांवर न  राहता,गाण्याच्या चालीवर राहील. संगीतकाराचे मूल्यमापन करायचे झाल्यास रागाधारित गाणे तयार  करताना,रागावर प्रक्रिया करून, त्याचा पुनर्रचित अवतार घडविणे, त्यांना अधिक मानवणारे होते. आता या गाण्यापुरते बोलायचे  झाल्यास, स्वररचना "रागेश्री " रागाशी जुळणारी आहे पण रागाची ठेवण सरळ आपल्या समोर येत नाही. गीत ऐकता ऐकता ज्यांचे सहज आकलन होऊ शकेल अशाच लयबंधांवर त्यांचा अधिक भर होता. इथे तर  कोठीवरील गाणे असल्याने, गायकी ढंग येणे क्रमप्राप्तच ठरते. सुरवातीलाच स्वरमंडळाच्या सुरांनी सुरवात होते आणि लगेच एका दीर्घ आलापाने गीताला आरंभ होतो. पुढे जलतरंग, सतार इत्यादी वाद्यांनी पार्श्वसंगीत सजवले आहे. वेगवेगळे अंतरे बांधणे ही या संगीतकाराची खासियत म्हणावी लागेल. त्यांच्यावर पाश्चात्य संगीताच्या उचलेगिरीचा वापर केला असा आक्षेप घेतला जातो परंतु अशा रचनांमधून भारतीय परंपरेचे यथायोग्य दर्शन घडवण्यात हा संगीतकार यशस्वी झाला, असे म्हणता येईल. 
आशा भोसल्यांच्या गळ्याच्या ताकदीची ओळख दर्शवणारे हे गीत. मुखड्याच्या आधीच पहिलाच दीर्घ आलाप आणि पुढे खास केलेले शब्दोच्चार मुद्दामून अभ्यासावेत असे आहेत. चाल अति द्रुत लयीत जाते परंतु क्षणात पुन्हा मूळ चालीशी येऊन मिळते, गायन कसे  करावे,याचा सुंदर नमुना आहे. कवितेतील शृंगार आणि आवाहनात्मक भाव मांडायचा पण कुठेही लालस वृत्ती येऊ द्यायची नाही. त्यामुळे गाणे फार वेगळ्याच प्रतीचे होऊन बसते. 

मल्मली तारुण्य माझे तू पहाटे पांघरावे 
मोकळ्या केसांत माझ्या तू जीवाला गुंतवावे 

लागुनी थंडी गुलाबी शिरशिरी यावी अशी की 
राजसा, माझ्यात तू अन मी तुझ्यामाजी भिनावे 

तापल्या माझ्या तनूची तार झंकारून जावी 
रेशमी संगीत स्पर्शाचे पुन्हा तू पेटवावे 

रे! तुला बाहुत माझ्या रूपगंधा जाग यावी 
मी तुला जागे करावे! तू मला बिलगून जावे 


Thursday, 20 June 2019

श्रावणात घननीळा

आपल्याकडे एखादी कलाकृती अपरिमित लोकप्रिय झाली म्हणजे लगेच त्यात काहीतरी दूषणे काढायची फार अश्लाघ्य अशी सवय आहे. आता कलाकृतीत दूषणेच काढायची झाल्यास, त्याला  फार काही त्रास घ्यावा लागत नाही. त्यातून ललित संगीतासारखे माध्यम असेल तर फार प्रयास पडत नाहीत. जणू  काही लोकप्रिय होणे, हा एक गुन्हा असल्यासारखी अपप्रवृत्ती आपल्याकडे फार बोकाळली आहे. वास्तविक याची काहीही गरज नसते. मुळात, कलाकृती ही नेहमीच कलाकृतीच्याच नजरेतून अनुभवावी, असा एक निकष असताना,  कलाकृती बाह्य निकष योजून, त्या कलाकृतीला डाग लावायचे काम इमानेइतबारे केले जाते.  अशा वेळी, "श्रावणात घननीळा बरसला" सारखी टवटवीत संगीतरचना कानी पडते आणि मनावरील मळभ दूर होते. प्रस्तुत गीत बाहेर येऊन आज जवळपास ५० वर्षे तरी झाली असावीत परंतु या गाण्याच्या लोकप्रियतेत खंड पडलेला नाही. किंबहुना, या गाण्यातील सौंदर्यस्थळे शोधण्याचा प्रयास निरंतर चालू आहे. प्रयास चालू आहे असे मी म्हटले कारण चाल ठामपणे कुठल्याही रागावर आधारित आहे असे आढळत नाही तसेच प्रत्येक अंतरा वेगळ्या सुरांवर सुरु होतो - इतका वेगळ्या सुरांवर सुरु होतो की मुखड्यावर चाल कशी येणार आहे, याचा सुरवातीला अदमासच लागत नाही. असे असून देखील हे गाणे आजही लोकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवून आहे. कविता, स्वररचना आणि गायन, या तिन्ही पातळीवर हे गाणे जवळपास "निर्दोष" म्हणावे इतपत सुरेख झाले आहे. 
निसर्ग आणि प्रणय भावना, ही मंगेश पाडगावकरांच्या बहुतेक कवितेत आढळणारी वैशिष्ट्ये आहेत आणि असे असून देखील कवितेत "एकसाची"पणा दिसत नाही!! पावसाळ्यातील निसर्ग हा कवींना नेहमीच साद घालीत असतो आणि कवी देखील आपल्या अलौकिक नजरेतून पावसाला न्याहाळत असतात. या गाण्याचा मुखडाच किती वेधक आहे. पाऊस सुरु होत असताना, बाहेर अचानकपणे झाडांना पालवी फुटल्याचे ध्यानात येते आणि तीच झाडे आता फार वेगळी दिसायला लागतात. वास्तविक प्रत्येक पावसाळ्यात सहजपणे दिसणारे हे दृश्य आहे परंतु पाडगावकरांनी "हिरवा मोर पिसारा" म्हणून त्या ओळींची नव्यानेच ओळख करून दिली. 
पुढील कडव्यांतून हेच दृश्यभान अधिक विस्ताराने आणि खोलवर मांडलेले आहे. "स्वप्नांचे पक्षी","थेंबबावरी नक्षी" सारखे शब्द किंवा "पाचूच्या हिरव्या माहेरी ऊन हळदीचे आले" सारख्या ओळींतून मांडलेला रंगोत्सव आणि उबदारपणा तसेच शेवटच्या कडव्यात "शब्दावाचून भाषा" म्हणत असताना "अंतर्यामी सूर" गवसणे, हे सगळेच कवितेची श्रीमंती वाढवणारे आहे. 
संगीतकार म्हणून श्रीनिवास खळे यांची कामगिरी निव्वळ अपूर्व आहे. गाणे तयार करताना, सर्वात आधी, हाती आलेली शब्दसंहिता ही एका विशिष्ट पातळीवरच असावी, तरच त्या कवितेला चाल लावायची असा काहीसा आग्रह खळेकाकांनी आयुष्यभर धरला होता. अशा फार थोड्या रचना आहेत, जिथे कविता म्हणून आपली फार निराशा होते अन्यथा सक्षम कविता असणे, हे खळेकाकांच्या गाण्यात अनुस्युतच असते. 
या गाण्यातील अंतरे फार वेगळ्याच पद्धतीने बांधले आहेत. सर्वसाधारणपणे, मुखडा हाताशी धरून, पुढील अंतऱ्यांची बांधणी केली जाते जेणेकरून, अंतरा संपत असताना, परत अस्थाई  गाठणे दुर्घट होऊ नये. इथे  मात्र,प्रत्येक अंतरा वेगळा आहे आणि तो इतका वेगळा आहे की अंतरा सुरु झाल्यावर पुढे चाल कशी "वळणे" घेत पुन्हा मुखड्याशी येते, हे अवलोकणे हे फार बुद्धीगामी काम आहे. खळेकाका इथे चाल फार अवघड करतात आणि गमतीचा भाग असा आहे, गायला अवघड असून देखील हे गाणे कमालीचे लोकप्रिय झाले आहे. असे भाग्य फार थोड्या गाण्यांना मिळते. थोडे तांत्रिक लिहायचे झाल्यास, "जागून ज्याची वाट पाहिली" ही ओळ ज्या "सा" स्वरांवर सुरु होते तो स्वर आणि मुखड्याचा "सा" स्वर हे भिन्न आहेत. तसेच शेवटचा अंतरा घेताना, "पानोपानी शुभशकुनाच्या" इथे तर "मध्यम" स्वरालाच "षड्ज"  केले आहे. परिणामी स्वरिक वाक्यांश फार वेगवेगळे हाताशी येतात आणि चाल अतिशय गुंतागुंतीची होऊन बसते. 
लताबाईंचे गायन हा तर आणखी वेगळा असा अपूर्व सोहळा आहे. "रंगांच्या रानात हरवले हे स्वप्नांचे पक्षी" ही ओळ गाताना, "रंगांच्या" इथे एक छोटा आलाप घेतला आहे. एकतर हा अंतरा मुखड्याच्या स्वरांशी फटकून आहे तरीही लगोलग "सूर" पकडलेला आहे आणि तसा तो सूर घेताना, "आलाप" आलेला आहे. हे सगळे फार गुंतागुंतीचे आहे पण तरीही अतिशय गोड आहे. चालीतील लपलेला गोडवा लताबाईंनी आपल्या गळ्यातून अपूर्वपणे साकारलेला आहे. खरंतर या गाण्याविषयी लिहायचे झाल्यास, एखादा दीर्घ निबंध देखील अपुरा पडेल, अशी रचना आहे. व्यामिश्र आहे पण तरीही अप्रतिम गोड आहे. म्हणूनच आजही लोकप्रिय आहे. 

श्रावणात घननीळा बरसला, रिमझिम रेशीम धारा 
उलगडला झाडांतून अवचित हिरवा मोर पिसारा  

जागून ज्याची वाट पाहिली ते सुख आले दारी 
जिथे तिथे राधेला भेटे आता श्याम मुरारी 
माझ्याही ओठांवर आले नाव तुझेच उदारा 

रंगांच्या रानात हरवले हे स्वप्नांचे पक्षी 
निळ्या रेशमी पाण्यावरती थेंबबावरी नक्षी 
गतजन्मीची ओळख सांगत आला गंधित वारा 

पाचूच्या हिरव्या माहेरी ऊन हळदीचे आले 
माझ्या भाळावर थेंबाचे फुलपाखरू झाले 
मातीच्या गंधाने भरला गगनाचा गाभारा 

पानोपानी शुभशकुनाच्या कोमल ओल्या रेषा 
अशा प्रीतीचा नाद अनाहत, शब्दावाचून भाषा 
अंतर्यामी सूर गवसला, नाही आज किनारा 


Monday, 10 June 2019

रामा रघुनंदना

आपल्याकडे एक सुंदर गैरसमज आहे, चित्रपटातील गाणे म्हटले की भरजरी वाद्यमेळ असायला हवा, ज्यायोगे गाणे रसिकांच्या मनात ठसायला मदत होते. खरतर मराठी चित्रपटांचे आर्थिक गणित बघता, पहिली बरीच वर्षे तरी गाण्यातही वाद्यमेळ हा मोजकाच असायचा. सगळा भर असायचा तो गाण्याच्या चालीवर. वाद्यमेळ गुंतागुंतीचा करायला म्हणजे तसेच तरबेज वादक हवेत. जितके अधिक वादक, तितके आर्थिक गणित जास्त. असाच सरळसोट विचार असायचा. त्यामुळे वाद्यमेळाच्या अनुषंगाने मराठी गाणी ही नेहमीच चालीच्या अंगानेच अधिक प्रयोगशील राहिली. त्यांना हिंदी चित्रपट संगीतासारखे भाग्य लाभले नाही परंतु असे असूनही. निव्वळ चालीच्या स्वररचनेचा मागोवा घेतला तर मराठी गाणी खूपच "श्रीमंत" होती, हे मान्यच करावे लागेल. चालींमधील विविधता आणि त्याच जोडीने स्वरलयीची नवनवीन स्थाने आणि गायकी अंग ठसठशीतपणे पुढे येणे, हीच खरी वैशिष्ट्ये राहिली. आजचे आपले गाणे "रामा रघुनंदना" हे  धर्तीवर आधारलेले आहे. जरा बारकाईने ऐकले तर, पूर्वी रेडियोवर "भावसरगम" नावाचा अतिशय लोकप्रिय कार्यक्रम असायचा आणि त्यावेळी त्या कार्यक्रमातील गाणी ऐकली असतील तर माझ्या वरील विधानाची प्रचिती यावी. 
कविता म्हणून वाचायला घेतल्यावर रामायणातील शबरीची गोष्ट डोळ्यासमोर ठेऊन, शब्दरचना केली आहे, हे समजते. अर्थात आता पुराण काळातील प्रसंग केंद्रस्थानी घेतल्यावर, कवितेतील रूपके, प्रतिमा या पुराण काळातीलच असणार, हे अध्याहृत होतेच. मुळात, ग.दि.माडगूळकर हे परंपरावादी कवी असल्याने त्यांची ही कविता त्या अंगानेच समोर येते. सिनेमातील कविता ही फार गुंतागुंतीची असून चालत नाही, सोपी, सरळ आणि ठाशीव अशीच असावी, असा एक मतप्रवाह फार पूर्वीपासून आजतागायत चालूच आहे, परिणामी सिनेगीतांत "काव्य" असण्याची जरुरी नाही, हे मत देखील फार जोरानेच आदळले जाते. अर्थात चित्रपटांत गाणी लिहिताना, काही मर्यादा नेहमी येतातच जसे इथे दुसरे कडवे वाचायला घेतले तर "एकदाच ये जाता, जाता" या ओळीत "जाता" शब्द दोनदा लिहिल्याने नक्की काय वेगळा अर्थबोध होतो? असा प्रश्न येऊ शकतो.  आपण "गद्य" भाषेत बोलताना "जाता, जाता इथे एक फेरी मार" असे सहज बोलून जातो परंतु कवितेच्या संदर्भात विचार करताना, ही निव्वळ एक "तडजोड" वाटते आणि याचे महत्वाचे कारण म्हणजे ती ओळ स्वरिक लयीला सांभाळण्यासाठी केलेली शाब्दिक जोड वाटते. अन्यथा कविता अगदी सोपी आहे आणि संपूर्ण गाण्याच्या संदर्भात विचार करता गाण्यात जिथे "खटका" हवा तिथेच तो येतो. गाताना, कवितेतील शब्द कुठेही "अवजड" होऊ नयेत, ही एक प्राथमिक मागणी असते. या दृष्टीने माडगूळकरांची शब्दरचना ही मागणी सर्वार्थाने पूर्ण करते. 

रामा रघुनंदना 
आश्रमात या कधी रे येशील, रामा रघुनंदना 

संगीतकार दत्ता डावजेकर आहेत. डावजेकरांच्या स्वररचना या नेहमीच "अर्थभोगी" असतात. वेगळ्या शब्दात मांडायचे झाल्यास, कवितेतील आशय ध्यानात घेऊन, तो आशय स्वरांतून मांडताना अधिक विस्तारित कसा होईल, हा दृष्टिकोन त्यांच्या स्वररचनेतून नेहमी आढळतो. अर्थात काव्याची अर्थपूर्ण जाण जाणवते, हे ओघाने आलेच. चाल "बिलासखानी तोडी" रागावर आधारित आहे. तंबोऱ्याच्या रुणझुणातून आशाबाईंचा आलाप येतो, तो याच रागाची ओळख घेऊन. भजनी वळणाची चाल आहे आणि त्याला अनुसरूनच वाद्यमेळात प्रामुख्याने सतार आणि बासरी, याच दोन वाद्यांचा अंतर्भाव केलेला आहे. 

मी न अहिल्या शापित नारी
मी न जानकी राजकुमारी 
दीन रानटी वेडी शबरी 
तुझ्या पदांचे अखंड चिंतन, ही माझी साधना 

डावजेकरांच्या संगीतरचनांबाबत काही निरीक्षणे नोंदवता येतील. संगीतरचनेत कधीही वाद्यांचा गदारोळ नसतो. संगीत आणि शब्द आपल्या मनात झिरपत जातात आणि त्याचबरोबर सुंदर असा शांत भाव देखील. कदाचित याच सांगीत काटकसरीमुळे असेल पण गाण्यातील गायन हा विशेष फार ठळकपणे समोर येतो, जसा या गाण्यातून येतो. काही अपवाद वगळता त्यांची भिस्त पारंपरिक भारतीय वाद्यांवर अधिक होती. त्यांना सुरावटीच्या नाविन्याची फार अप्रूप असल्याचे दिसत नाही पण कदाचित आशय-सुरावट यांच्या दरम्यान एक अतूट नाते असते असते, हा विचार स्पष्टपणे त्यांच्या स्वररचनेंतून वारंवार आढळतो. 

पतितपावना श्रीरघुनाथा 
एकदाच ये जाता जाता 
पाहीन, पूजिन टेकीन माथा  
तोच स्वर्ग मज, तिथेच येईल पुरेपणा जीवना 

खरतर आशाबाईंची गायकी हा स्वतंत्र अभ्यासाचा विषय आहे. गायन करताना, शब्दातील आशयाची अभिव्यक्ती जितक्या ठोसपणे आणि सुरेलता राखून करता येणे शक्य आहे, तितकी केली जाते. दीर्घ तान असो, जशी इथे गाण्याच्या सुरवातीला आहे किंवा अंत्य शब्द घेताना, एखादा खटका असो तसेच एखाद्या शब्दावर किंचित जोर देऊन उच्चारण असो, प्रत्येक ठिकाणी स्वतःच्या गायकीचे वैशिष्ट्य ठेवायचे, हा दृष्टिकोन प्रबळ दिसतो. शब्दांचे उच्चारण हा तर आशाबाईंचा खास प्रांत. शब्द उच्चारताना त्यातील नेमका आशय रसिकांसमोर अशा प्रकारे ठेवतात की ऐकणारा चकित व्हावा. इथे या गाण्यातील पहिला अंतरा  संपताना, " तुझ्या पदांचे अखंड चिंतन, ही माझी साधना" ही ओळ संपवताना स्वरलय दुगणित जाते पण तशी  जाताना,"चिंतन" शब्दातील आशय स्वरांतून कसा मांडला आहे, हे अभ्यासण्यासारखे आहे. शेवट करताना लय द्रुत लयीत जात असताना,शब्दांतील मार्दव कायम ठेवले आहे. ही करामत साधणे नक्कीच सोपे नाही.